Studiedag Klinische psychotherapie – 22 november 2007

Psychiatrie, zingeving en levensbeschouwing: een groeiende uitdaging
Dr. Walter Krikilion, therapeutisch directeur OPZ Geel, theoloog en psychotherapeut

In toenemende mate vormen zingeving en levensbeschouwing een ware uitdaging aan het adres van de psychiatrie. De belangstelling ervoor is in de afgelopen jaren sterk gegroeid. Ze komt voort uit de behoefte aan meer integratie van de diverse disciplines in de geestelijke gezondheidszorg en uit de nood aan verdieping hierin. De mens in psychische nood is immers rijker en veelkleuriger dan zijn behandeling en diagnose op diverse professionele niveaus. Er is ‘een meer’ dat zich in de therapeutische relatie aandient. Het is inspirerend voor het therapeutisch werk om hier een plek aan te geven. Verder vormen zingeving en levensbeschouwing een uitdaging vanuit de nood aan een nieuw evenwicht. Het gaat om een evenwicht tussen de eis tot verdere professionalisering van de zorg vanuit evidencebased doelgroep-behandeling aan de ene kant en aan de andere kant de nood aan ruimte voor creatieve processen in het therapeutisch werk. Ten slotte groeit ook de behoefte om een betere afstemming te vinden tussen het klinisch-therapeutisch werk enerzijds en anderzijds de levensbeschouwelijke en pastorale dienstverlening binnen een psychiatrische setting.
Aan het begin van deze studiedag biedt deze inleiding een algemeen kader en een globale focus voor het belichten van de thematiek.

Erik Cuyvers getuigt: “Spiritualiteit en zingeving: als ik deze woorden lees, hoor of uitspreek, word ik altijd eventjes stil. Fundamentele vragen verschijnen voor mijn geest. Waar gaat het leven in wezen om? Wie zijn we, vanwaar komen we en waar gaan we naartoe? Antwoorden heb ik niet! Misschien is dat ook niet nodig. Het eenvoudigweg stilstaan bij wat er in mijn leven en werk wezenlijk toe doet, tilt mijn denken en handelen in een ruimer perspectief. Het zet me aan om mezelf, anderen en het Andere met bewuste aandacht tegemoet te treden.”

In deze lezing wordt uitgegaan van het gegeven dat het beroep als psychiatrisch verpleegkundige voortdurend kansen geeft om aandacht te geven aan zichzelf, anderen en de grond die mensen verbindt. Het gebeurt in de gewone dagelijkse contacten met patiënten en collega’s, maar ook in het werken aan en toepassen van denkmodellen en werkinstrumenten die vorm, kleur en zin geven aan het dagelijks handelen. De vraag of er ruimte is voor zingeving en spiritualiteit in het beroep van een psychiatrisch verpleegkundige is eigenlijk retorisch van aard. Cuyvers stelt: “Als psychiatrisch verpleegkundige ben ik én beweeg ik op een grond vol uitdaging, zingeving en spiritualiteit, zichtbaar en voelbaar in mijn wijze van geestelijke-gezondheids-zorg.”
Zin is er, zin krijgen mensen en zin kan overgaan. Dit alles op een grond waar zelfkennis, denkmodellen en contact vingerwijzingen zijn van zingeving en spiritualiteit binnen het perspectief van hulpverlenen en psychiatrisch verplegen in het bijzonder. Een grond waarover mensen met elkaar wandelen, een grond waarop mensen met momenten verwonderd stilvallen. Een grond waar men tijdens de meest zingevende momenten, geen zinnig woord over zeggen kan.

De mens is een zingever en -zoeker. De Weense psychiater en holocaustoverlever Victor Frankl beschouwde de wil-tot-betekenis als meest kenmerkend voor de mens. Empirisch onderzoek leert dat zingeving een belangrijke rol speelt in psychische gezondheid en dat mensen relaties ervaren als hun belangrijkste bron van zingeving, ongeacht hun leeftijd en culturele achtergrond. Naast relaties is ‘succes in persoonlijke ontwikkeling of in het realiseren van levensdoelen’ een andere categorie die systematisch door onderzoek bevestigd wordt. Verder is de persoonlijke diepgang van mensen een bepalende factor.

Een psychiater komt op verschillende manieren in contact met zingeving en zinverlies. De visie van de Leuvense filosoof Herman De Dijn kan hierbij als duidingskader gebruikt worden. In De rationaliteit en haar grenzen beschrijft hij de zingevingsinteresse als één van de wezenskenmerken van de mens en analyseert hij het irrationele en niet-maakbare karakter ervan. Iets wordt maar als echt zinvol ervaren, als het kwetsbaar is en ook verloren kan gaan, zoals bijvoorbeeld verbondenheid, de liefde van andere mensen, erkenning en appreciatie ... Geen zingeving dus zonder de mogelijkheid van zinverlies. Zin geven betekent dus onvermijdelijk zich blootstellen aan het risico op verlies van zin. Wie zin ervaart, heeft iets te verliezen. Verlies en lijden maken in die zin intrinsiek deel uit van het zingevingsproces.
Dit filosofisch kader helpt om de verhouding tussen psychisch lijden en zingeving te begrijpen. Tevens hoedt het clinici ervoor om het lijden te snel te pathologiseren. Psychisch lijden is vaak op zich niet pathologisch, maar de onvermijdelijke keerzijde van zingeving die niet-maakbaar is en een kwetsbaar proces behelst. Verstoringen van dit zingevingsproces kunnen in die zin wel leiden tot psychisch lijden dat pathologische vormen kan aannemen.

In de lezing wordt ingegaan op de verschillende wijzen waarop een psychiater in de klinische praktijk met zingeving en zinverlies in aanraking komt. Er wordt gefocust op de complexiteit en irrationaliteit van het zingevingsproces. Tot slot wordt aan de hand van enkele casussen geïllustreerd hoe het bespreekbaar maken van zingeving en religie helpt om de patiënt te begrijpen en om het suïciderisico in te schatten.

De spiritueel georiënteerde psychotherapeut helpt cliënten om hun spirituele behoeften op te merken en hun lijden te benaderen met behulp van exploratie en heling van de ziel. De ziel is rechtstreeks te ervaren als een soort lichamelijk gevoelde vibratie en ze is verder te verkennen door innerlijke reflectie, intuïtie en verbeelding. Verschillende voorkeurpaden waarmee mensen hun ziel uitdrukken, worden in therapie gevaloriseerd. Zo kunnen cliënten hun spiritualiteit beleven via gevoel of leven vanuit het hart; door middel van activiteit of het pad van het handelen; door middel van stilte of het pad van spirituele oefeningen; via denken en zelfonderzoek of het pad van inzicht en wijsheid. Tot slot wordt belicht hoe het proces waarmee psychotherapeuten hun cliënten helpen om het spirituele gebied te betreden, verschilt van het werk van pastorale begeleiders of andere ‘zielzorgers’.

Van Mia Leijssen verscheen recent een artikel over deze thematiek: Psychotherapie als zorg voor de ziel, in Tijdschrift Cliëntgerichte Psychotherapie 45 (2007/3) 15-33.

In onze samenleving probeert het individu zijn eigen antwoorden op de grote levensvragen bij elkaar te zoeken. Van een breed gedeeld levensbeschouwelijk kader, dat ook ten aanzien van de behoefte aan zingeving ondersteuning biedt, is immers geen sprake meer. Bij gebrek aan dergelijke samenhangende en breedgedeelde perspectieven kunnen levensvragen ‘ondergronds gaan’. ‘Taal’ om ze te stellen lijkt niet meer voorhanden en schijnbaar spelen ze geen rol meer; in werkelijkheid echter gaan ze zich niet zelden vermommen in de voor de hand liggende taal van het psychisch functioneren. Niet-onderkende leemten op het terrein van de levensinzichten vertalen zich dan ook met regelmaat in hulpvragen betreffende het eigen psychisch functioneren. Therapeutisch differentiëren en zelfs levensbeschouwelijk interveniëren zijn hier onontkoombaar.
Een inleiding over dit thema zal worden gevolgd door onderlinge uitwisseling.

“Blijf niet staan bij de pijngrens, hou niet in,
Ga nog een woord verder, een ademtocht, nog boven jezelf uit” (Marie-Luise Kaschnitz)

Spiritualiteit wordt gemakkelijk geassocieerd met ‘levensvreemd’ (zweverig). Nochtans boort een goed geaarde spiritualiteit krachten aan waaruit iemand op een heel geëigende wijze energie en levensvreugde kan putten. Het betreft zowel innerlijke bronnen van inspiratie, bezieling, betekenisgeving, levensvisie en waarden, als bronnen die de mens verbindt (‘religare’ betekent verbinden) met wat of wie hem/haar omgeeft, overstijgt, verwondert.

In de workshop wordt het vertrekpunt bij de therapeut gelegd.
Waar haalt de therapeut zijn/haar inspiratie vandaan?
Welke plaats en betekenis heeft de spirituele of religieuze dimensie in het leven van de therapeut?
Hoe speelt dit door in de therapeutische relatie?
Er wordt voornamelijk gewerkt vanuit persoonlijk getuigenis en praktijkervaring. De deelnemers worden uitgenodigd om eigen ervaringen, visies, voorbeelden uit het werkveld in te brengen. Als inspiratiebron voor elkaar.

Het palliatief supportteam is reeds enkele jaren werkzaam in het OPZ. De kernopdracht van deze werking betreft het sensibiliseren, adviseren, ondersteunen en begeleiden van zorgverleners binnen het OPZ met betrekking tot het palliatief zorgproces.
Palliatieve zorg begint wanneer de patiënt met de huidige medische mogelijkheden niet meer kan genezen. Het is een totaalzorg met aandacht voor de fysieke, psychische, sociale en spirituele aspecten van leven en sterven. Het enige criterium dat vanaf dat ogenblik wordt gehanteerd, is de kwaliteit van leven waarbij het welzijn en de belevingswereld van de patiënt centraal staan. Telkens opnieuw gaat het om momenten van zingeving in indringende ervaringen met sterven. In de keuzesessie wordt hier nader op ingegaan.

Daarbij komt dat een psychiatrische context andere en bijkomende problemen stelt die een specifieke aanpak vergen. Aangezien de palliatieve zorg in een psychiatrische context in die zin een relatief onbekend terrein is, blijft het een zoektocht die telkens nieuwe uitdagingen aanbiedt. In de keuzesessie wordt op een open manier aandacht gegeven aan de inspiratie die ervan kan uitgaan.

Wie we zijn, positieve en negatieve gebeurtenissen in ons leven, onze relaties, onze verwachtingen, ons geloof ... : het heeft allemaal invloed op onze manier van waarnemen. Het kleurt als het ware de bril waardoor we de anderen en de wereld zien.
Heeft geloven, of niet-geloven, ook invloed op onze zorg en hulpverlening?
Is die invloed vooral positief, of zijn er net veel valkuilen aan verbonden?
In deze workshop diepen de inleiders deze vragen verder uit aan de hand van hun persoonlijk verhaal.
Zo komen ze tot een aantal stellingen, die ze samen met de deelnemers willen wikken en wegen. Geloven en hoe je geloof vertaalt, zijn immers een levenslange zoektocht naar balans.

• Koen De Fruyt, diensthoofd pastoraat P.C. Sint-Amandus Beernem en stafmedewerker Provincialaat Broeders van Liefde Gent
• Ulrike Dausel, vrijzinnig moreel consulente Provinciaal CMD Antwerpen en psychologe
• dr. Walter Krikilion, therapeutisch directeur OPZ Geel, theoloog en psychotherapeut

onder coördinatie van Katrien Rombouts, psychologe-psychotherapeute dagkliniek volwassenen OPZ Geel

In deze sessie wordt op een open manier uitgewisseld over de levensbeschouwelijke en pastorale dienstverlening binnen een psychiatrische setting. Elk van de drie panelleden krijgt eerst de kans om de eigen focus op de voorgrond te brengen en aanbevelingen te geven voor een eigentijdse dienstverlening. Vervolgens krijgen de panelleden de kans om op elkaars ideeën in te gaan en samen te kijken naar mogelijkheden en knelpunten. Ten slotte kunnen de deelnemers aan de studiedag eigen ervaringen inbrengen en in dialoog gaan met de panelleden.